Obrazek nagłówka: Najczęściej zadawane pytania


W jaki sposób teren zostanie oznaczony?
Przewiduje się zaprojektowanie takiej formy oznaczenia, która będzie czytelnym znakiem informującym o wejściu na teren miejsca pamięci. Oznaczone zostaną granice wpisu do rejestru zabytków. Obecnie nie ma szczegółowych ustaleń odnośnie formy oznaczeń przewidzianej do realizacji.

Czy teren Miejsca Pamięci będzie dostępny dla Mieszkańców?
Wejście na teren poobozowy nie będzie biletowane, a teren będzie ogólnodostępny.

Jakie budynki powstaną w związku z upamiętnieniem i jaką rolę będą pełniły?
Poza terenem poobozowym, od strony ul. Kamieńskiego, planowana jest budowa muzealnego budynku Memoriału wraz z parkingiem. Znajdzie się w nim wystawa stała oraz infrastruktura zapewniająca funkcjonowanie Miejsca Pamięci (informacja, kasa, toalety). Przewiduje się także adaptację istniejących pozostałości budynku przy ul. Jerozolimskiej na potrzeby Centrum Edukacyjnego. Budynku tego nie ujęto w obecnym projekcie upamiętnienia. Konserwacji i adaptacji na potrzeby wystawiennicze poddany zostanie również istniejący budynek historyczny – Szary Dom.

Jaki teren zostanie objęty upamiętnieniem?
Upamiętnieniem zostanie objęty teren poobozowy w granicach wpisu do rejestru zabytków. To ok. 37 hektarów wyznaczonych ulicami Jerozolimską, Lecha, Pańską i Swoszowicką. Poza terenem wpisanym do rejestru zabytków zlokalizowane będą Memoriał i Centrum Edukacyjne.

Co stanie się z przyrodą na terenie KL Plaszow?
Wszelkie działania na terenie wpisanym do rejestru zabytków podlegają uzgodnieniom z Biurem Miejskiego Konserwatora Zabytków. Dotyczy to także pielęgnacji zieleni. Bezpośrednia ingerencja w teren poobozowy została ograniczona do minimum. Przewiduje się wyłącznie zabiegi pielęgnacyjne i interwencyjne.

Jak będzie zorganizowany ruch zwiedzających?
Główne wejście na teren upamiętnienia znajdować się będzie od strony ul. Kamieńskiego. Grupy zorganizowane będą rozpoczynać zwiedzanie od wizyty w Memoriale przy ul. Kamieńskiego, a indywidualni zwiedzający będą mogli wejść na teren poobozowy zarówno od strony ul. Jerozolimskiej, jak i Kamieńskiego. Wyznaczona trasa zwiedzania terenu dawnego obozu została przewidziana na 1,5-2 godziny. Łączy ona najważniejsze miejsca historyczne KL Plaszow i przebiega po terenie wpisanym do rejestru zabytków.

Kto jest autorem projektu upamiętnienia?
Ogłoszony w 2006 r. przez Gminę Miejska Kraków konkurs na zagospodarowanie terenu poobozowego wygrała koncepcja autorstwa Grupy Projektowej Proxima Sp. z o.o. (arch. inż. Borysław Czarakcziew i arch. inż. Sławomir Kogut). W 2008 r. powstał projekt architektoniczny przyszłego upamiętnienia. W 2018 r. projekt Grupy GPP sp. z o. o. (dawniej Proxima) został zmodyfikowany w oparciu o założenia scenariusza Muzeum – Miejsca Pamięci, opracowanego przez Muzeum Krakowa.

Czy wstęp będzie biletowany?
Wstęp na teren Muzeum Miejsca Pamięci będzie bezpłatny i nie będzie biletowany.

Kto obecnie opiekuje się terenem poobozowym?
Terenem wpisanym do rejestru zabytków opiekuje się Gmina Miejska Kraków.

Ile i jakich pomników znajduje się na terenie byłego obozu?
Na terenie obozu znajduje się siedem upamiętnień: krzyż na terenie H-Górki (1947 r.), obelisk pamięci zamordowanych Żydów- ofiar obozu (1947 r.), Pomnik Ofiar Faszyzmu (1964 r.), obelisk pamięci Polaków zamordowanych w egzekucji z 10 IX 1939 r. (1984 r.), tablica upamiętniająca Żydówki węgierskie (2000 r.), symboliczna macewa pamięci Sary Schenirer (2004 r.) oraz obelisk poświęcony policjantom II RP (2012 r.).

Co się stanie z pomnikami na terenie poobozowym?
Pomniki stojące na terenie poobozowym stanowią integralną cześć upamiętnienia. Nie przewiduje się ingerencji w ich charakter, natomiast będą poddawane niezbędnym zabiegom konserwatorskim.

Co oznacza wpisanie terenu na listę zabytków?
Wpis do rejestru zabytków oznacza objęcie zachowanego terenu poobozowego ochroną prawną. Wszelkie ingerencje w strukturę terenów zabytkowych muszą być konsultowane z odpowiednimi służbami konserwatorskimi.

Od kiedy teren byłego obozu uznawany jest za cmentarz wojenny i z jakiego powodu?
Dzięki nowelizacji wprowadzonej w 2006 r. do ustawy z 28 III 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, możliwe stało się uznawanie za groby wojenne także grobów i miejsc spoczynku ofiar niemieckich i sowieckich obozów, w tym cmentarzysk ich prochów, z tego powodu od 2006 r. teren KL Plaszow ma status cmentarza wojennego.

Jakie skutki wynikają z faktu, że zachowany teren KL Plaszow jest cmentarzem wojennym?
Wpis do rejestru cmentarzy wojennych oznacza objęcie zachowanego terenu poobozowego ochroną prawną. Groby i cmentarze wojenne bez względu na narodowość i wyznanie osób w nich pochowanych oraz formacje, do których osoby te należały, powinny być pielęgnowane i otaczane należnym tym miejscom szacunkiem i powagą.

Co planowane jest w Szarym Domu?
Szary Dom poddany zostanie zabiegom konserwatorskim i przeznaczony na cele muzealne. Znajdzie się w nim wystawa stała prezentująca historię obozu i losy jego więźniów. Wystawa będzie obejmować parter i piwnice budynku. Na piętrze planowana jest sala kontemplacji i stanowiska umożliwiające pełny dostęp do zasobu Archiwum Cyfrowego KL Plaszow.

Co znajdowało się na terenie zajętym przez obóz przed 1942 r.?
Przed powstaniem obozu na tym terenie znajdowały się dwa szańce i prochownie austriackiej Twierdzy Kraków z XIX wieku oraz dwa cmentarze żydowskie (gminy podgórskiej, założony w 1887 r., oraz gminy krakowskiej, funkcjonujący od 1932 r.) z budynkami służącymi uroczystościom pogrzebowym i pełniącymi funkcje administracyjne, a także sanatorium żydowskiego Towarzystwa Ochrony Zdrowia w Krakowie dla dzieci zagrożonych gruźlicą. Przy obecnych ulicach Heltmana, Jerozolimskiej i Wielickiej stały prywatne domy.

W jakim okresie funkcjonował obóz pracy i obóz koncentracyjny?
Obóz pracy przymusowej dla krakowskich Żydów funkcjonował od jesieni 1942 r., a 10 I 1944 r. został przekształcony w obóz koncentracyjny. Ostatnia grupa więźniów, składająca się z około 600 osób, opuściła KL Plaszow 14 I 1945 r.

Jaki obszar zajmował obóz i jak przebiegało jego ogrodzenie?
W połowie 1944 r. obóz zajmował powierzchnię około 80 hektarów. Jego granica przebiegała od bramy głównej przy ul. Jerozolimskiej, wzdłuż ul. Wielickiej, aż do obecnej ul. Kamieńskiego (wraz z domami przy ul. Pańskiej). Następnie ogrodzenie obozu wytyczono wzdłuż ul. Kamieńskiego, nad granią kamieniołomu „Bonarka”, wzdłuż ul. Swoszowickiej i obecnej drogi dojazdowej do Zbiornika Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji „Krzemionki”, potem na jej przedłużeniu, aż do wapiennika miejskiego.

Z jakich części składał się obóz?
Obóz dzielił się na trzy sektory:
– więźniarski: baraki mieszkalne (osobne dla kobiet i mężczyzn), latryny, część szpitalna oraz gospodarcza (kuchnia, magazyny produktów spożywczych, piekarnia), a także kwarantanna;
– administracyjny, przeznaczony dla załogi obozowej: koszary, komendantura, baraki, garaże, magazyn zrabowanego mienia i domy oficerów SS;
– przemysłowy, w którym mieściły się warsztaty korzystające z niewolniczej pracy więźniów.

Jakiej narodowości byli więźniowie i skąd pochodzili?
Obóz pierwotnie przeznaczony był dla Żydów z likwidowanego getta w Krakowie. Najliczniejszą grupę więźniów stanowili Żydzi z Generalnego Gubernatorstwa, głównie z gett w Krakowie i okolicznych miejscowości. Prócz Żydów w obozie umieszczano także Polaków – podejrzanych o działalność konspiracyjną krakowian oraz mieszkańców podkrakowskich miejscowości. Więziono tu również rodziny romskie. KL Plaszow był ponadto obozem tranzytowym. Trafiały do niego transporty z innych obozów w dystrykcie krakowskim, lubelskim, radomskim, przywożono tu też Żydów z Węgier, których kierowano następnie do KL Auschwitz.

Czym był podobóz dla Polaków
W lipcu 1943 r. na terenie obozu pracy przymusowej Plaszow utworzono odrębną jednostkę, tak zwany obóz pracy wychowawczej dla Polaków. Więziono w nim osoby oskarżane o przynależność do ruchu oporu, przestępstwa administracyjne i pospolite, a także ofiary pacyfikacji podkrakowskich wsi. W styczniu 1944 r. obóz pracy wychowawczej stał się częścią KL Plaszow. Czas odbywania kar (od trzech do sześciu miesięcy) bywał często wydłużany. Liczebność więźniów wynosiła od kilkuset do około trzech tysięcy osób.

Czy na terenie obozu przebywały osoby nie będące jego więźniami?
W obozie umieszczano też osoby nie będące formalnie więźniami. W 1944 r. przetrzymywano na terenie KL Plaszow kilka tysięcy mężczyzn, których prewencyjnie aresztowano 6 VIII w Krakowie w związku z wybuchem powstania warszawskiego (tzw. „czarna niedziela”). Ponadto niemieckie formacje policyjne wykorzystywały teren obozu do przeprowadzania egzekucji osadzonych w krakowskich więzieniach, przede wszystkim z więzienia przy ul. Montelupich.

Jakie prace wykonywali więźniowie na terenie obozu i poza nim?
Więźniowie KL Plaszow pracowali przy budowie i rozbudowie obozu – rozbierali i niwelowali cmentarze żydowskie, na terenie których założono obóz, byli kierowani do pracy w dwóch kamieniołomach obozowych, przy wznoszeniu nowych obiektów (baraków, koszar załogi, piekarni) czy kopaniu stawów przeciwpożarowych. Do września 1943 r. więźniowie pracowali także w przedsiębiorstwach i fabrykach położonych poza obozem. Cześć z nich była osadzona w podobozach zlokalizowanych przy tych zakładach (na przykład Fabryce Naczyń Emaliowanych Oskara Schindlera, Krakowskiej Fabryce Kabli). Pracowali także w znajdujących się na terenie obozu warsztatach szewskich, trykotarskich, metalowych, zegarmistrzowskich, papierniczych, drukarni i szczotkarniach oraz w zakładach krawieckich Juliusa Madritscha.

Czy i gdzie na terenie obozu znajdowały się miejsca masowych egzekucji?
Masowe egzekucje odbywały się w trzech miejscach na terenie obozu: przy północnej granicy starego cmentarza żydowskiego (tak zwany bagier, od pracującej tam koparki) oraz na terenie szańców FS-21 (H-Górka, gdzie obecnie stoi krzyż) i FS-22 (C-Dołek, gdzie obecnie stoi Pomnik Ofiar Faszyzmu). Określenie H-Górka, czyli Hujowa Górka, pochodzi od nazwiska esesmana Alberta Hujera, często dokonującego egzekucji w obozie. Z kolei określenie C-Dołek, czyli Cipowy Dołek, nadali przez analogię temu miejscu sami więźniowie.

Kim były ofiary egzekucji na terenie obozu?
Na terenie KL Plaszow ginęli więźniowie obozu oraz osoby przywożone tam przez gestapo wyłącznie na egzekucje (głównie więźniowie polityczni, Żydzi ukrywający się na tak zwanych aryjskich papierach, mieszkańcy pacyfikowanych podkrakowskich miejscowości). W marcu 1943 r. w obozie rozstrzeliwano także Żydów z krakowskiego getta – przeważnie osoby starsze, które nie mogły wykonywać ciężkiej pracy.

Ile osób poniosło śmierć w obozie?
Archiwum obozowe zostało zniszczone, dlatego liczba ofiar KL Plaszow i osób pochowanych na jego terenie jest szacunkowa. Na podstawie dostępnych źródeł historycznych ocenia się, że na terenie obozu mogą znajdować się szczątki około pięciu–sześciu tysięcy zabitych podczas wojny, w tym: więźniów obozu, ofiar egzekucji gestapo i likwidacji getta w 1943 r.

Ilu więźniów przeszło przez obóz Plaszow?
Przez cały okres funkcjonowania obozu więziono w nim w sumie około 30–35 tysięcy osób.

Dokąd wywożono więźniów z obozu w trakcie jego funkcjonowania i likwidacji?
W 1943 r. więźniów obozu pracy wywożono do obozów zlokalizowanych przy dużych fabrykach, między innymi w Pionkach, Skarżysku-Kamiennej, Częstochowie. Od lata 1944 r., w związku z rozpoczęciem likwidacji KL Plaszow, wysyłano stamtąd transporty do następujących obozów: KL Auschwitz, KL Mauthausen, KL Gross-Rosen i jego podobozu w Brünnlitz, KL Ravensbrück, KL Flossenbürg i KL Buchenwald.

Czy członkowie załogi obozu zostali osądzeni po wojnie?

Po wojnie odbyły się dwa główne procesy, w których sądzono funkcjonariuszy KL Plaszow: proces komendanta Amona Götha, zakończony wyrokiem kary śmierci (egzekucję wykonano 13 IX 1946 r.), oraz proces osiemnastu członków załogi obozu, w którym 21 I 1948 r. na karę śmierci skazano Lorenza Landsdorfera, Ferdinanda Glasera, Edmunda Zdrojewskiego i Arnolda Büschera, zaś dwunastu byłych esesmanów otrzymało wyroki długoletniego więzienia. Część funkcjonariuszy w kolejnych latach stawała również przed polskimi, niemieckimi i austriackimi sądami.

Gdzie można znaleźć archiwalia związane z historią obozu?
Relacje i dokumenty dotyczące KL Plaszow znajdują się przede wszystkim w zbiorach Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie, Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie, United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie i USC Shoah Fundation w Los Angeles. Muzeum Krakowa w grudniu 2019 r. uruchomiło Archiwum Cyfrowe KL Plaszow (www.ca.muzeumkrakowa.pl), które docelowo stanie się kompendium wiedzy na temat obozu.